Eşzamanlı faiz artışları ve küresel durgunluk riskleri

Dünya Bankası Raporu. 2022'de küresel durgunluk riski, artan enflasyon ortamında büyüme beklentilerinin hızla bozulduğunu gözlemleyen politika yapıcıların peşini bırakmadı. ABD, Euro bölgesi ve Çin için büyüme tahminleri de önemli ölçüde düşürüldü. Bu gelişmeler, küresel bir durgunluğun önlenebileceği ihtimalini pek iyi göstermiyor çünkü 1970'den bu yana her küresel durgunluktan önceki yıl boyunca küresel büyümede önemli bir zayıflık vardı ve bunların hepsi Amerika Birleşik Devletleri'ndeki bir durgunlukla eş zamanlı olarak meydana geldi.

Yüksek enflasyonla ilgili endişeler ve enflasyon beklentilerinin sabit kalmaması riskinin artması, birçok ülkede şimdiden önemli para politikası sıkılaştırmalarına yol açtı. Küresel ekonomi, son elli yılın en uyumlu para ve maliye politikası sıkılaştırma dönemlerinden birinin ortasında. Bu politika eylemleri, enflasyonist baskıları kontrol altına almak için gereklidir ve 1970'lerin sonunda ve 1980'lerin başında, 1982 küresel durgunluğunun öncesinde uygulanan enflasyonla mücadele politikalarına benzer.

Halihazırda piyasalar tarafından öngörülen küresel para politikası sıkılaştırma derecesi, enflasyonu hedeflere düşürmek için yeterli değilse, geçmiş küresel durgunluklardan edinilen deneyimler, gerekli ek sıkılaştırmanın önemli finansal strese yol açabileceğini ve 2023'te küresel bir durgunluğu tetikleyebileceğini göstermektedir. Küresel durgunluk EMDE'lerde büyümede keskin bir düşüşe de dönüşecektir. Bu ekonomilerin çoğunda artan kırılganlıkların ışığında, finansal stresle bağlantılı ciddi zorluklarla karşı karşıya kalacaklardır (Guenette, Kose, Sugawara, “Is a Global Recession Imminent?”, 2022).

1982 küresel durgunluğu sırasında, gelişmiş ekonomilerde sıkılaşan para politikası, özellikle Latin Amerika ve Karayipler'de borçlanma maliyetini keskin bir şekilde artırdı (Kose ve diğerleri, 2021). Dik bir büyüme yavaşlaması borç ödeme kapasitesini daha da zayıflattı ve 1980'lerde EMDE'lerde üç düzineden fazla borç krizi patlak verdi (Guenette, Kose, Sugawara, “Is a Global Recession Imminent?”, 2022). Bu krizlere Latin Amerika ve Karayipler bölgesinde on yıllık büyüme kaybı eşlik etti. Bölgede kişi başına düşen GSYİH, ancak 1993'te kriz öncesi düzeyine ulaştı.

Analiz, enflasyonu düşürmek için mevcut piyasa beklentilerinin ötesinde ek para politikasına ihtiyaç duyulsa bile küresel ekonominin bir durgunluktan kurtulabileceğini gösteriyor. Ancak bu, ek sıkılaştırmanın mali piyasalarda düzenli bir uyum yaratacak şekilde uygulanmasını gerektirecektir. Daha da önemlisi, politika yapıcıların enflasyonun önüne geçmek ve büyümede daha keskin bir düşüş olasılığını azaltmak için mevcut seçeneklerin tam menüsünü kullanmaları gerekiyor.

Para politikası. Merkez bankaları, bağımsızlıklarını korurken, politika kararlarını güvenilir para politikası çerçeveleri içinde açıkça iletmelidir. Bu, enflasyonu düşürmek için gereken politika sıkılaştırma derecesini azaltarak, enflasyon beklentilerinin daha güçlü bir şekilde sabitlenmesine yardımcı olacaktır. Uzun vadede, azaltılmış politika belirsizliği ve makroekonomik oynaklık dahil olmak üzere fiyat istikrarının faydaları, yakın vadede sıkı para politikasının maliyetlerinden daha ağır basacaktır.

Maliye politikası. Mali desteğin geri çekilmesinin hızı ve büyüklüğü hassas bir şekilde ayarlanmalı ve güvenilir orta vadeli mali planlarla yakından uyumlu olmalıdır. Ayrıca, EMDE'lerdeki politika yapıcıların, mali çerçeveleri güçlendirerek, borç şeffaflığını artırarak, borç yönetimi işlevlerini iyileştirerek ve kaynak seferberliğini ve harcama verimliliğini artırarak uzun vadeli borç sürdürülebilirliği konusundaki endişeleri ele almaları gerekir. Aynı zamanda, maliye politikasının, sübvansiyonlar ve fiyat kontrolleri gibi bozucu önlemler getirmek yerine, haneleri korumak için hedefe yönelik bir rahatlama sağlaması gerekir.

Senkron politikalar. Tüm dünyada para ve maliye politikalarının eş zamanlı olarak sıkılaştırılması, muhtemelen enflasyonun düşürülmesinde tamamlayıcı nitelikte olacaktır. Bununla birlikte, ülkeler arasında oldukça senkronize olduklarından, hem sıkılaşan finansal koşullarda hem de küresel büyümedeki yavaşlamayı hızlandırmada öngörülenden daha büyük kümülatif etkiler üretebilirler. Daha sıkı mali koşullar, daha savunmasız EMDE'ler üzerinde özellikle olumsuz bir etkiye sahip olacaktır. Bu, ulusal politika yapıcıların küresel olarak senkronize iç politikaların potansiyel yayılmalarını hesaba katmaları gerektiği anlamına gelir.

Finansal politikalar. Politika yapıcıların, potansiyel finansal strese hazırlanmak için döviz rezervi tamponlarını yeniden inşa etmeleri ve ihtiyatlı politikaları yeniden düzenlemeleri gerekiyor. Bu tür politikalar, talep baskılarını azaltarak enflasyonun düşmesine de yardımcı olabilir. Sıkılaşan finansal koşullar nedeniyle, bankacılık sisteminin döviz kuru oynaklığı ve borç çevirme riskine maruz kalması dikkatle izlenmeli ve gerekirse ihtiyatlı politikalarla kontrol altına alınmalıdır. Acil düzeltici önlemin alınabilmesi için kredi kalitesi ve sorunlu krediler şeffaf bir şekilde rapor edilmelidir. Bankaların sermaye ve likidite tamponları, şokları absorbe edebilmek için yeterince sağlam olmalıdır.

 Arz yönlü önlemler. Maliye, para ve finans politikaları kısa vadeli talep baskılarını yönetmede yardımcı olsa da, politika yapıcıların enerji piyasalarını, işgücü piyasalarını ve uluslararası ticareti etkileyen arz kısıtlamalarıyla da yüzleşmesi gerekir. Bu arz yönlü önlemler, enflasyonla mücadeleye yardımcı olabilir ve üretkenliği ve uzun vadeli büyüme beklentilerini iyileştirmenin ek faydasını sağlayabilir. Bu önlemler mevcut bağlamda özellikle önemlidir, çünkü pandemi potansiyel büyümedeki düşüş eğilimini şiddetlendirmiştir (Guenette, Kose, Sugawara, “Is a Global Recession Imminent?”, 2022). Devam eden küresel yavaşlama bir resesyona dönüşürse, küresel ekonomi pandemi öncesi eğilimine göre daha da büyük kalıcı çıktı kayıpları yaşayabilir (Guenette, Kose, Sugawara, “Is a Global Recession Imminent?”, 2022). Bunun, pandemi kaynaklı küresel durgunluktan zaten çok etkilenen EMDE'lerdeki uzun vadeli büyüme beklentileri için ciddi sonuçları olacaktır.

Yerinden edilmiş işçilerin yeniden tahsisini ve yurtiçi ve yurtdışındaki işçilerin işe alınmasını kolaylaştıran aktif işgücü piyasası politikaları, artan işgücü katılımını teşvik edebilir, fiyat baskılarını azaltabilir ve büyümeye katkıda bulunabilir (OECD, 2021).

Küresel olarak koordine edilen çabalar, emtia arzını artırmaya yardımcı olabilir. Enerji emtiaları için politika yapıcılar stratejik stoklardan yararlanabilir, düşük karbonlu enerji kaynaklarına geçişleri hızlandırabilir ve enerji tüketimini azaltmak için önlemler alabilir (IEA, 2022). Politika yapıcıların ayrıca küresel arz darboğazlarını hafifletme çabalarına aktif olarak katılmaları gerekir. Bu bağlamda en acil önceliklerden biri, ticaret ağlarını daha da bozabilecek korumacılık ve parçalanma tehdidine karşı koruma sağlayan, kurallara dayalı bir uluslararası ekonomik düzen için desteğin yenilenmesi ihtiyacıdır.

Kırılganlıklar, krizler ve büyüme… A. EMDE'lerdeki kırılganlıklar (155'e kadar EMDE'den oluşan bir örneğe dayalı medyanlar), B. EMDE'lerdeki finansal krizler (İlgili dönemlerde EMDE'lerde toplam bankacılık, para birimi ve ülke borcu krizleri sayısı), C. Potansiyel büyüme tahminleri (Kılıç Çelik, Köse ve Ohnsorge (2020)'de açıklanan üretim fonksiyonu yaklaşımına dayalı potansiyel büyüme tahminleri. Örnek 82 ülkeyi kapsıyor – 29 gelişmiş ekonomi ve 53 EMDE), D. Küresel GSYİH'nın evrimi (Veriler bir dizin olarak gösterilmiştir (2019 = 100). Pandemik ön tahminler, 2020-24 üzerindeki Ocak 2020 uzun vadeli konsensüs tahminlerindeki büyüme tahminlerine dayanmaktadır) Kaynak: Consensus Economics, International Monetary Fund, Kilic Celik, Kose, and Ohnsorge (2020), Laeven and Valencia (2020), Oxford Economics, World Bank

Sonuç? Eş zamanlı parasal politika uygulamalarının ve piyasa mekanizması dışındaki mali politika müdahalelerinin 2023 yılında finansal krizlere zemin oluşturacak bir küresel durgunluk etkisi yaratacağına dair analizler geliyor. Bütün bunlara rağmen, eğer Merkez bankaları enflasyonu düşürmede başarılı olamazlarsa küresel ekonominin bir stagflasyon sarmalında kalması ihtimal dahilindedir. Bu nedenle, enflasyonun analizi, sebepleri, kaynakları ve mücadele alanları iyi ve doğru analiz edilmelidir. Bu noktada aksiyonsuzluk ve aşırı aksiyon benzer oranlarda ve değişik kanallardan küresel ekonomi üzerinde zarar verici olacaklardır.

Enflasyonun beklenen ve hedeflenen seviyelerin üzerinde seyretmesi Fed başta olmak üzere birçok gelişmiş ülke merkez bankalarını faizleri alışıldık seviyelerin üzerine yükseltmeye zorluyor. Küresel ekonominin resesyona girmesi, faiz artırımlarının boyutu ve faizlerin yüksek kalacağı süreye bağlı olabilir. 

Kaynak: Tera Yatırım-Enver Erkan
Hibya Haber Ajansı